Voor het eerst sinds 1995 heeft Zuid-Afrika weer een paviljoen op de biënnale van Venetië. Maar de selectie van kunstenaars is het product van belangenverstrengeling. Wanneer ontwaakt het ministerie van cultuur, vraagt Fenneken Veldkamp zich af.

Aanvankelijk zouden vier kunstenaars hun land vertegenwoordigen op de biënnale: Zwelethu Mthethwa, Mary Sibande, Lyndi Sales en Siemon Allen. Met de recente terugtrekking van fotograaf Mthethwa zijn er nog maar drie over.

Wat is er aan de hand? De organisator van de Zuid-Afrikaanse vertegenwoordiging, ‘Lethole’ of 'Monna' Mokoena, is tevens eigenaar van galerie MOMO in Johannesburg. Twee van de vier geselecteerde kunstenaars blijken uit zijn stal te komen. Mokoena heeft dus zakelijke belangen bij deze deelnemers.

Toen Mthethwa hier achter kwam trok hij zich terug. In april veegde hij in de Mail & Guardian de vloer aan met de Zuid-Afrikaanse organisator. Hij was veel te laat gevraagd, het deelnameproces voltrok zich niet transparant en niemand kon hem vertellen waar het budget vandaan kwam. Ook het toonaangevende kunstblog Panga Management zette grote vraagtekens bij de gang van zaken. Hoe goed zijn de Zuid-Afrikaanse minister van cultuur Paul Mashatile en organisator Mokoena eigenlijk bevriend?

Het ministerie heeft na eindeloos aandringen van journalisten en kunstenaars summier gereageerd op de kwestie. Mokoena zou het ministerie zelf benaderd hebben met een verzoek om steun voor zijn plannen voor een Zuid-Afrikaans paviljoen in Venetië. Hij zou hier al twee jaar mee bezig zijn als een ‘privé-initiatief’. Het ministerie achtte het belangrijk aan een evenement ‘van zo’n statuur’ deel te nemen en gaf hem carte blanche. Op de vraag of de minister van cultuur en Mokoena met elkaar bevriend ging het ministerie niet in. En de keuze voor de kunstenaars is de verantwoordelijkheid van de curator, stelde het. Dat roept ook Victor Dlamini, de woordvoerder die Mokoena inmiddels in de arm heeft genomen. Het ministerie heeft bevestigd dat het fondsen geeft voor de deelname, maar dat het nog moet besluiten ‘op welke manier’.

Woedend

Hoe hard Mokoena’s woordvoerder ook beweert dat de selectie niet door Mokoena maar door curator Thembinkosi Goniwe is gedaan – ‘met als uitgangspunt dat de geselecteerde kunstenaars aansloten bij Goniwe's artistieke visie en het thema van de tentoonstelling’-, geloofwaardig is het niet.

Een ‘call for artists’ om werk in te dienen is in veel landen gangbaar, maar een woordvoerder van de biënnale stelde in een reactie op de Zuid-Afrikaanse affaire dat elk land autonomie heeft in de manier waarop het kunstenaars en curatoren selecteert.

Saillant detail is dat er in Nederland een soortgelijke belangenverstrengeling aan de orde is: criticus Willem Baars wees er in Vrij Nederland op dat een van de kunstenaars die Beumer heeft geselecteerd zijn levensgezel architect Herman Verkerk is. Maar dat is geen probleem, volgens de organisators. Tot een groot publiek debat leidde het niet.

Hoe anders is dat in Zuid-Afrika, waar vertegenwoordigers van de Zuid-Afrikaanse kunstscene elkaar om de oren slaan met argumenten voor of tegen het selectieproces. Emeritus hoogleraar Malcolm Payne van de Michaelis School of Fine Art van de Universiteit van Kaapstad, zelf als kunstenaar uitgezonden naar de biënnale van 1995, is woedend. Hij wijst erop dat er ook in 1995 rumoer ontstond omdat er een kunsthandelaar als curator was aangesteld. Die werd alsnog ontslagen door het toen nog kersverse ANC-bewind. In 2011 is zo'n belangenverstrengeling blijkbaar geen probleem meer.

Ook kunstcriticus Lloyd Pollak laat van zich horen in de kranten. Dat de Zuid-Afrikaanse kunstenaars via een persbericht van de biënnale moesten horen dat hun land weer meedeed, vindt hij ongehoord. Hij vindt dat Mokoena en de curator ontslagen moeten worden, en er alsnog een open uitnodiging naar Zuid-Afrikaanse kunstenaars moet uitgaan.

Verlangen

Opmerkelijk is dat het initiatief voor deelname van de kunsthandelaar kwam en niet van het ministerie zelf. Jammer, want de Zuid-Afrikaanse kunst beleeft een ongekende bloeifase die zeker aandacht van de cultuurminister verdient. Nu krijgt het internationale publiek maar een beperkt beeld van dat rijke aanbod.

De titel van de Zuid-Afrikaanse inzending luidt: ‘Desire: Ideal Narratives in Contemporary South African Art’. Het verlangen is vooral groot naar een ministerie dat transparant te werk gaat en de kunstsector stimuleert.

In 2007 was er een Afrikapaviljoen op de biënnale. Dat ging met veel controverse gepaard; Afrika is immers geen land. De privécollectie van een rijke Congolese kunstverzamelaar stond in dat paviljoen centraal. Een Zuid-Afrikaanse inzending werd toen node gemist. Maar nu we weten hoe de huidige Zuid-Afrikaanse deelname tot stand is gekomen, vestigen we onze hoop maar op het paviljoen van Zimbabwe. Dat land geeft voor het eerst sinds 1990 acte de présence.

De Biënnale 2011 is nog te bezichtigen tot en met 27 november. Van de Afrikaanse landen hebben ook de DR Congo, Egypte en Zimbabwe een nationaal paviljoen. Voor de hoofdexpositie, Illuminations, zijn de volgende Afrikaanse kunstenaars geselecteerd: Mohamed Bourouissa (Algerije), Latífa Echakhch (Marokko), David Goldblatt en Nicholas Hlobo (Zuid-Afrika).