Opmerkelijk is de grote aandacht voor Afrika in het programma van Writers Unlimited Winternachten Festival (19-22 januari in Den Haag),

een evenement waarin literatuur van buiten Europa en Noord-Amerika al langer een grote rol speelt. Nog opmerkelijker is de rol die schrijvers van Afrikaanse origine hebben gespeeld bij de programmering van deze editie van het festival. Wij spraken met Babah Tarawally, een van de programmacoördinatoren. Hoe kan het dat een organisatie die zo’n internationaal festival maakt zelf zo ‘blank’ is? Dat vroeg Ton van de Langkruis, directeur van Writers Unlimited, zich af. Hij wilde dat de makers een afspiegeling zouden vormen van de optredende auteurs én van het beoogde publiek. Babah: "Ik ben zelf een paar keer bij Winternachten geweest. Een van de dingen die me opviel, was dat het publiek veelkleuriger en jonger zou kunnen zijn. De programma’s gaan over mensen van buiten Europa en de VS, maar niet-westerse bezoekers zie je weinig in de zaal.” Zo werd Babah Tarawally programmacoördinator en het programmateam kreeg verder versterking van Vamba Sherif (Liberia, 1973) en Hassnae Bouazza (Marokko, 1973). "Iets anders wat me opviel, was dat er geen eten was. In mijn cultuur onbestaanbaar! Feest zonder eten! Deze editie gaan we gezellig met elkaar en met het publiek aan de maaltijd in het theater – voorafgaand aan de Winternachten. Ik wil graag dat het festival laagdrempelig is, ook toegankelijk voor mensen die literatuur misschien ervaren als iets elitairs. Dit is een manier."

De onderwerpen dit jaar komen uit de actualiteit. Toen Babah met het programma begon, april vorig jaar, was de Arabische lente in volle gang. "Het proces om tot het thema van dit jaar, Keep on Dreaming, te komen, heeft te maken met een cynisch gevoel over het huidige streven om vrij te zijn. Als de Arabische landen vrij zijn, komt er wel weer iets anders. De vrijheid wordt niet voltooid, er zal teleurstelling zijn. De mensen zullen zich gaan afvragen wat dat is, vrijheid. Vrijheid is nooit af, dat merken wij hier in het westen ook." Het festivalthema is een knipoog naar de dromers, naar de najagers van idealen.

Het programma heeft een mooi, breed spectrum aan Afrikaanse schrijvers, verdeeld over het continent, verdeeld over mannen en vrouwen, mensen met verschillende thema's. Zo is Helon Habila, een Nigeriaan, de keynote speaker en daarmee degene die het festival opent.
Babah is er verheugd over dat een Afrikaan deze belangrijke rede uitspreekt: “Het festival moest mijn handtekening dragen. Dat is voor mijn gevoel voor tachtig procent gelukt. Honderd procent kan niet, en dat is maar goed ook. Anders had ik een soort dictator moeten zijn in het team van redacteuren. Programmamakers zijn creatieve mensen. Als je met creatieve mensen aan tafel zit, is het niet makkelijk om tot één idee te komen. We zijn allemaal koppig, we willen allemaal ons eigen stempel zetten, onze eigen ideeën doorzetten. We hebben concessies moeten doen, moeten polderen. Maar uiteindelijk zijn we allemaal tevreden over de namen die nu in het programma staan."

Een van de lijnen was om te kiezen voor opkomende schrijvers. Niet heel bekend, wel veelbelovend. "Helon Habila bijvoorbeeld is een jonge schrijver met veel ambitie. Hij wil graag presteren." Verder is gekozen voor schrijvers die hun eigen regio kennen en die zich durven uit te spreken. Zoals Mansoura Ez Eldin uit Egypte, die verslag deed van de gebeurtenissen op het Tahrirplein. "Er zijn heel veel schrijvers die alleen hun boek laten spreken. Ik wil juist schrijvers hebben die luid en duidelijk te kennen geven maatschappelijk betrokken zijn." Tenslotte heeft Writers Unlimited meer vrouwen op het programma staan dan ooit, meer dan de helft van de schrijvers is vrouw.

Niet van iedereen kende Babah het werk. Maar in het programmateam zitten schrijvers die goed bekend zijn met de internationale literatuur. Vamba Sherif bijvoorbeeld leest heel veel, Hassnae Bouazza kent veel schrijvers uit de Arabische wereld. Programmamakers Judith Uyterlinde (tevens coördinator), Anneke Jansen en Willemijn Lamp hebben expertise over andere continenten en op andere gebieden. "Ik hoef zelf niet alles te lezen. Als ik tijdens een vergadering van de programmamakers vraag om een schrijfster, jong en outspoken, dan worden er meteen namen geroepen."
Naast de programmamakers heeft Winternachten ook adviseurs, die hun mening over voorgestelde schrijvers geven en zelf met nieuwe namen komen. "Iedereen heeft favorieten. Mijn taak was het om een keus te maken. Ik ben zelf schrijver, maar ik ben niet emotioneel betrokken bij bepaalde schrijvers in de wereld. Ik heb een soort afstand. Die afstand heeft me geholpen om de keuzes te maken."

Afrikaanse onderdelen
De keus voor de keynote speech van Helon Habila, de schrijver van Oil on Water, heeft te maken met de kwestie rond olie in Nigeria. "Wat ik bijzonder vond aan het boek van Habila, is dat hij de naam Shell nergens noemt. Maar de maatschappelijke problemen die olie veroorzaakt, weet hij zo goed te verwoorden, dat je precies weet wat de hinderpalen zijn. Als er bodemschatten zijn in een land, maar de bevolking daar weinig van merkt en geen er toegang toe heeft. Helon Habila is een journalist die de feiten kent, maar ook met fictie kan omgaan. Iemand die alleen fictie schrijft, kan je overdonderen met mooi proza of verbeeldingskracht, maar dan verlies je de actualiteit."

Het programmaonderdeel How to be a Dictator in Africa komt uit het hart van Babah, Vamba en Hassnae, de twee Afrikanen en de Marokkaanse programmaker. "Het houdt ons nogal bezig. Hoe kan het dat leiders die revolutionairen waren, die goede bedoelingen hadden met hun land, uiteindelijk toch dictator worden? Ze hebben geklaagd over de verschrikkelijke wetgeving van de kolonisators. Dan komen ze aan de macht en hanteren ze dezelfde wetgeving, waardoor ze het soms nog ellendiger maken voor de bevolking. Ik zelf weet geen antwoord op de vraag hoe dat kan. Daarom hebben we die voorgelegd aan drie Afrikaanse schrijvers, die tijdens het festival met elkaar hierover in gesprek gaan. Ik wil voor mezelf ook antwoorden krijgen. Ik vermoed dat ‘dictator worden’ te maken heeft met de familiestructuur in de landen waar wij vandaan komen. De jongens gedragen zich als koning, terwijl de meisjes sloven."
Een van de deelnemers is de eerder genoemde Egyptische schrijfster en journaliste Mansoura Ez Eldin. Zij deed in de New York Times verslag van de gebeurtenissen op het Tahrirplein. "Het is heel interessant om van haar te horen hoe de revolutie tot stand is gekomen, en hoe Moebarak zo lang aan de macht heeft kunnen blijven." Dit programma wordt gepresenteerd door Andrew Makkinga (geboren in Oeganda), die voor het eerst bij Writers Unlimited betrokken is: een van de nieuwe gezichten die Babah graag op het festival ziet.

Het programmaonderdeel Forgive or Forget focust op Zuid-Afrika en Indonesië, twee landen waar Nederland een verleden mee deelt. Schrijvers praten over de meest effectieve strategie in het omgaan met dat verleden: vergeven of vergeten? Een van de deelnemers is de jonge schrijfster Kopano Matlwa uit Zuid-Afrika.

Lust and Colour is een ander mooi programmaonderdeel. "Oorspronkelijk dachten we aan een programma over multiculturalisme en wat daar allemaal onder valt. Brazilië, Zuid-Afrika en Nederland hebben iets gemeen wat dat betreft. Brazilië is echt een mixed land, in Zuid-Afrika heb je ook te maken met mixed en dan is er Nederland – inmiddels ook behoorlijk mixed. We hebben drie schrijvers uit deze drie landen (Edney Silvestre, Kopano Matlwa en Robert Vuijsje) gevraagd om zich te buigen over de verhoudingen tussen de verschillende nationaliteiten, waarin natuurlijk ook seks en gemengde relaties een rol spelen.

Er nemen ook schrijvers deel die hun wortels in Afrika hebben, maar die er niet meer wonen of er zelfs niet eens geboren zijn. Een voorbeeld is Dinaw Mengestu, die in Frankrijk woont, maar veel over zijn geboorteland Ethiopië schrijft. "Ze bevinden zich in twee werelden. Door deze mensen uit te nodigen, maak je het leven als immigrant of emigrant ook begrijpelijker voor het Nederlandse publiek. Wij als programmamakers van Afrikaanse oorsprong hebben het ook. We zitten daar en hier, hier en daar."
Een verwant onderdeel is Droomtaal, een programma dat gaat over hoe het voelt om te schrijven in een andere taal dan je moedertaal. Wordt zo’n nieuwe taal ook de taal waarin je droomt? Een van de gasten is Chika Unigwe, een Vlaamse schrijfster van Nigeriaanse afkomst.

Op de vraag naar wie je toe zou moeten als je maar naar één programmaonderdeel zou kunnen, komt Babah Tarawally met een verrassend antwoord. "Je zou dat misschien niet verwachten, maar het is geen ‘Afrikaans’ programma. Als ik iemand zou willen horen, dan is het wel John Gray, de filosoof. Misschien omdat ik zelf filosofie studeer. Hij heeft een één-op-één gesprek met essayist Bas Heijne, dan krijg je een hele andere dynamiek dan in een programma met meerdere schrijvers. Ja, Should we love one another, zoals het programma heet, is een gesprek waar ik echt naar uitkijk.”

Writers Unlimited Winternachten Festival 2012 vindt 19-22 januari plaats in Den Haag. Hoofdlocaties zijn Theater aan het Spui en Filmhuis Den Haag. 16-18 januari is er een voorprogramma met films en theater. Voor het volledige programma, de lijst met alle deelnemers en on line tickets kunt u terecht op de site van Writers Unlimited. Daar is tevens Engelstalige informatie te vinden.

Babah Tarawally (Sierra Leone, 1973), kwam in 1995 als asielzoeker naar Nederland. In 2010 kwam zijn eerste boek uit, De god met de blauwe ogen. Babah werkt momenteel aan zijn tweede boek, schrijft columns en artikelen en studeert filosofie aan de Universiteit van Amsterdam.