Vanaf deze week draait In Ongenade in de Stadsschouwburg, een toneelstuk van Toneelgroep Amsterdam met in de hoofdrol Gijs Scholten van Aschat.

Het inmiddels klassieke verhaal (oorspronkelijk natuurlijk een boek van de Zuid-Afrikaanse Nobelprijswinnaar J.M. Coetzee, maar ook met veel succes verfilmd met John Malkovich in de hoofdrol) behandelt de val van professor Lurie. Deze cynische intellectueel wordt aan het begin van het verhaal ontslagen na een affaire met een studente; vervolgens wordt zijn lesbische dochter slachtoffer van een brute verkrachting, waarna Lurie zijn dagen slijt met het laten inslapen van zwerfhonden.

Het boek is grimmig en confronterend, maar ook multi-interpretabel. Het gaat over het 'nieuwe' Zuid-Afrika, maar wat wil Coetzee nu eigenlijk precies zeggen? De dochter wordt verkracht maar wil geen aangifte doen – ze trouwt zelfs met een familielid van de dader. Een daad van verzoening? Waanzin? Haar verdiende loon? Wat heeft de in het boek zo vaak aangehaalde Lord Byron met dit alles te maken? En staan de zwerfhonden symbool voor blanke Zuid-Afrikanen, of juist voor de zwarte, of voor allebei? In zijn eigen land werd Coetzee beschuldigd van racisme, maar het boek was veel te gelaagd en raadselachtig om die beschuldiging ooit hard te kunnen maken.

De bewerking van Josse de Pauw en Luk Perceval is wat minder raadselachtig. De blanke professor maakt misbruik van een kleurlingenmeisje en komt er mee weg. De buurtbewoners van zijn dochter maken vervolgens misbruik van haar en komen er ook mee weg. Iedereen is slecht, en dan vooral de Zuid-Afrikaanse mannen. Een nog steeds grimmige en confronterende boodschap, maar zo dik lag het er in het boek niet op.

Is dat erg? Eigenlijk niet. De scenarist heeft duidelijke keuzes gemaakt – de gelaagdheid gaat zo weliswaar een beetje verloren, maar het effect is er niet minder om. Het stuk komt als een mokerslag aan, mede door de zonder uitzondering fenomenale acteerprestaties van de cast. Gijs Scholten van Aschat steelt de show, maar ook Chris Nietvelt als beheerster van het hondenkennel, Janni Goslinga als Luries dochter en Felix Burleson als ondoorgrondelijke buurman zijn onvergetelijk.

Een absolute must-see dus. Is er dan helemaal niets op In Ongenade aan te merken? Slechts wat kleine dingen. De op en neer wippende auto als verbeelding van de verkrachting is wel erg plat; het geknuffel met opgezette honden zelfs een beetje potsierlijk – onnodig ook, met acteurs van dit kaliber. De sterkste scenes zijn de scenes waarin geen misplaatste attributen gebruikt worden – die waarin professor Lurie vertelt over zijn relatie met een prostituee, bijvoorbeeld. Onverschillig en gelaten, maar ook beeldend en ontroerend. Zoiets is maar weinig acteurs gegeven.

Het enige waar echt over te zeuren valt is de recensie in de Volkskrant. Het is ziek en cynisch dat Luries dochter geen abortus pleegt, schrijft recensent Hein Janssen, maar dat is wel erg kort door de bocht en doet helemaal geen recht aan het verhaal. En: 'Opvallend is dat ook de rollen van de zwarte personages vanuit hun eigen idioom sterk worden gespeeld, met een stukje Afrikaanse familiedans als kleine entr'acte.' Een raadselachtige zin. Wat zou Janssen bedoelen? Zwarte personages worden gewoonlijk niet sterk gespeeld? Hun 'eigen idioom' biedt gewoonlijk alleen maar stof tot slecht spel? Dat idioom bestaat uit Afrikaanse familiedansen?

Toch nog wat stof tot nadenken.

**** (4 van 5 sterren)

In Ongenade

onder regie van Luk Perceval, met oa. Gijs Scholten van Aschat.

Tot 10 december in de Stadsschouwburg in Amsterdam, daarna op toernee tot 24 maart. Speeldata op www.tga.nl