Zuid-Afrikaanse universiteiten zijn altijd een broedplaats van nieuwe ideeën geweest. De laatste ontwikkeling: etnische studentenverengingen. Een goede zaak?

Als Zuid-Afrikaanse studentenactivisten uit de jaren 70 en 80 een kijkje zouden kunnen nemen in het heden zouden ze van de ene verbazing in de andere vallen. Ze zouden vast verrukt zijn geweest over de verkleurde studentenpopulatie, en verbaasd over de harde zakelijkheid waarmee universiteiten tegenwoordig bestuurd worden. Maar de posters van de nieuwe studentenverenigingen zouden misschien nog wel het meeste opzien baren.

Wie tegenwoordig rondloopt op een Zuid-Afrikaanse universiteit ziet overal aankondigingen hangen voor bijeenkomsten van Zulu's, Pedi's, Xhosa's, Tswana's en vele andere groepen. In vroeger tijden was er welliswaar een duidelijke scheiding tussen blanke en zwarte studenten, maar leden van de zwarte verenigingen vormden onderling een tamelijk homogene groep. Etnisch onderscheid werd altijd gezien als iets verfoeilijks en zelfs gevaarlijks. 'Blackness' stond voorop, ook bij kleurlingen en studenten van Indiase afkomst.

Vanaf de late jaren 90 veranderde er iets. Verenigingen waarin taal en afkomst centraal stonden schoten ineens als paddestoelen uit de grond. Alleen al aan de Universiteit van Witwatersrand waren er in 2007 zeven: de Bapedi Students Society, de Basotho Student Association, de Ekhaya Cultural Union of Students, de Maitazwitoma Student Society, de Khomanani Society, Thari e Ntsho en de Zulu Students Cultural Society. Ze houden lezingen over de geschiedenis en cultuur van hun groep en hebben populaire traditionele dansclubs. In september, tijdens 'Heritage Month', gaan de leden van de clubs de hele maand gekleed in traditionele kleding.
Veel van deze verenigingen onderhouden contacten met soortgelijke organisaties bij andere universiteiten. Het vestigen van nationale studentenfederaties rond etnische groepen is veelal een hardop gepropageerd doel. Niet alleen studenten zijn lid: ook alumni zijn welkom, en vaak worden de verenigingen gesteund door allerlei bedrijven en instanties. De Tswanavereniging van Witwatersrand kreeg onlangs bijvoorbeeld tienduizend rand van het koninklijk huis van Bafokeng. De Bapedivereniging wordt ondersteund door Thobela FM, een radiostation dat uitzendt in het Pedi, en de Zulu Students Cultural Society onderhoudt een warme relatie met Ukhozi FM, een Zuluzender.

Tussen 2005 en 2008 deed ik onderzoek aan de Universiteit van Witwatersrand naar de opkomst van deze culturele verenigingen. Waarom zijn ze zo populair, en wat zijn de mogelijke consequenties van hun populariteit?

Buitenland

De meerderheid van de leden van de nieuwe verenigingen komt niet uit Johannesburg maar van het platteland - gebieden waar vroeger relatief weinig studenten vandaan kwamen. Studeren in de grote stad is voor hen een grote stap. De campus is een onbekende plek, ver van huis, waar velen zich behoorlijk ontheemd voelen. Het terugverlangen naar de taal en traditie van thuis wordt dan ook vooral veroorzaakt door nostalgische gevoelens. De nieuwe verenigingen spelen hier op in door allerlei sociale activiteiten te organiseren - van diners tot studiebegeleiding tot relatiebemiddeling.

'Er zijn veel zwarte studenten, maar de universiteit is en blijft een blank instituut. We spreken hier de hele dag Engels, het is bijna of we in het buitenland studeren. Om ons toch thuis te voelen gaan we bij een culturele vereniging,' vat Tsepo Moremi van de Bapedi Students Society samen.

Algemene studentenverenigingen lijken minder goed in staat om deze nieuwe studenten zich thuis te laten voelen. Vaak is dat ook niet het doel - in veel algemene verenigingen staan politieke opvattingen centraal, niet de gezelligheid. Sommige algemene verenigingen hebben ook te kampen met een slecht imago. Het is opvallend dat de oprichting van de eerste etnische studentenvereniging in Witwatersrand samenviel met een breed uitgemeten schandaal waarin leden van het South African Student Congress op grote schaal drank bleken te stelen van de universiteitskantine.

Daarnaast hebben wetswijzigingen na de apartheid waarschijnlijk bijgedragen aan het succes van de nieuwe verenigingen. Het instellen van elf officiële talen en de erkenning van traditionele leiders, religies en wetten zorgden ervoor dat er, ook buiten de universiteiten, veel meer aandacht is voor culturele verschillen binnen Zuid-Afrika.

Superieur

'Er zijn elke dag Zulu's, Tswana's en Xhosa's - niet alleen tijdens Heritage Month. Op onze verenigingen kunnen we dat laten zien. Ons lidmaatschap is een feestelijk bewijs van de diversiteit van het nieuwe Zuid-Afrika,' vindt Zuko Kala van de Ekhaya Cultural Union of Students.

Toch zijn er ook aspecten aan de nieuwe culturele verenigingen die wat minder onschuldig lijken. Opvallend is dat ze zich alleen op Zuid-Afrikaanse studenten richten. Buitenstaanders worden bepaald niet met open armen ontvangen. Zo is de culturele vereniging voor Tswana's alleen bedoeld voor Zuid-Afrikaanse Tswanasprekers. Tswana's uit Botswana hebben een eigen vereniging.

Ook opvallend is dat veel culturele verenigingen - volgens hun leden - zijn opgericht als reactie op vermeend chauvinisme van andere bevolkingsgroepen. Onder leden van alle verenigingen zijn mensen te vinden die er controversiële theorieën over superieure etnische groepen op na houden.

In het verleden is vaak gebleken dat universiteiten een goede graadmeter zijn voor wat Zuid-Afrika te wachten staat. Als dat zo is, zal het niet lang duren voor etnische organisaties ook in andere delen van de maatschappij ontstaan. Dit hoeft niet erg te zijn, maar geeft wel te denken. Hoe dun is de grens tussen feestlijke solidariteit en destructieve etniciteit?